Językowy obraz kwiatu

Beata Ochnio

Językowy obraz KWIATU

Lublin 2008



definicje leksykograficzne

Początek mojej pracy zamierzam poświęcić analizie leksemu kwiat, na podstawie dostępnych mi słowników języka polskiego. Będę opierała się głównie na definicjach zawartych w „Słowniku języka polskiego” napisanym pod redakcją naukową Witolda Doroszewskiego, „Nowym słowniku języka polskiego”, którego redaktorem jest Bogusław Dunaj, a także „Innym słowniku języka polskiego” zredagowanym przez Mirosława Bańko. Dokonam uproszczonej analizy wspomnianego wyżej hasła i podejmę próbę stworzenia własnej klasyfikacji konotacji leksykalnych słowa kwiat.

=> „Słownik języka polskiego”, red. W. Doroszewski:

Kwiat 1. ‘roślina ozdobna, kwitnąca’

2. bot. ‘u roślin: końcowy odcinek pędów o gęsto skupionych, silnie przeobrażonych liściach, często barwnych, będący organem rozmnażania płciowego’

3. ‘roślinny motyw dekoracyjny’

4. ‘najlepsza, najbardziej wartościowa, wybrana część czego, wybór’

5. łow. a) ‘ogon jelenia i daniela’

b) ‘biały czubek ogona lisa’

6. spoż. ‘plama na skórze chleba’

7. zootechn. ‘rozwidlenie na końcu trzonu szczeciny’

* chem. ‘siarka w postaci krystalicznego proszku, otrzymanego przez destylację

siarki surowej (nazwa handlowa gatunku siarki rafinowanej)’.

=> „Nowy słownik języka polskiego”, red. B. Dunaj:

Kwiat I

1. ‘roślina ozdobna, często pachnąca; hodowana na roślinę ciętą i doniczkową’

2. ‘część rośliny służąca do rozmnażania się, wydawania nasion i owoców’

3. ‘motyw dekoracyjny wyobrażający kwiat’

Kwiat II

  1. ‘najwartościowsza, wybijająca się, najlepsza część czegoś (zwłaszcza jakiejś grupy społecznej, zawodowej itp.)’
  2. ‘pot. ‘zbiorowo o kwiatach – roślinach ozdobnych’.

=> Inny słownik języka polskiego PWN, red. M. Bańko:

Kwiat 1. a) ‘część rośliny mająca różne kolory i kształty, wyrastająca z łodygi lub

szypułki, zwykle szybko zamierająca. Wiele kwiatów ma ładny zapach.’

b) ‘łodyga rośliny, np. róży, tulipana, bratka, z jednym lub kilkoma kwiatami’

2. ‘Kwiatem nazywamy najbardziej wartościową część jakiejś społeczności.’

3. ‘Mówimy, że ktoś jest w kwiecie wieku, jeśli jest w młodym wieku i w pełni sił.’

Po zapoznaniu się z powyższymi definicjami można zauważyć wiele niejasności. Po pierwsze, występuje tu problem regularnej wieloznaczności rzeczowników – omówiony przez  J. Apresjana w książce – „Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka”:

„’Roślina’ <–> ‘kwiat rośliny’: aster, goździk, gladiolus, lilia, peonia, rezeda, rumianek, chryzantema.

Typ jest nieproduktywny: kaktus, lecz kwiat kaktusa, malina, lecz kwiat maliny.”

Możemy więc powiedzieć: ‘zakwitł groszek’, ‘zakwitły tulipany’. Powiemy: ‘kwiaty groszku’, ‘kwiaty tulipanów’. Ale mówiąc ‘tulipan’ pomyślimy – kwiat, a mówiąc groszek pomyślimy – warzywo, które ma ‘kwiaty’[1]. Groszek i tulipan posiadają ‘kwiaty’, ale tylko tulipan jako cała roślina może być nazwany kwiatem. Taka polisemia przyczynia się do wielu trudności w definiowaniu pojęcia. Dlatego w dalszej części pracy leksem kwiat będę traktowała jako definiendum, natomiast jego część, nazywaną również ‘kwiatem’, jako cechę definicyjną.

Kolejnym problemem, z którym borykają się leksykografowie, jest bliskoznaczność pojęć: kwiat i ‘roślina’. Słowniki pod redakcją W. Doroszewskiego, B. Dunaja, M. Bańki, ale także M. Szymczaka czy S. Lindego, definiują kwiat jako roślinę ozdobną, kwitnąca. Jednak jak twierdzi dr D. Piekarczyk, w książce Kwiaty we współczesnym językowym obrazie świata, są to definicje, które bardzo często nie spełniają należnej im funkcji dyferencjalnej. Gdyby tylko te cechy decydowały o byciu kwiatem to np. trawa by nim była, a jednak nie jest. Pierwsza cecha (roślina) jest hiperonimem, wyrazem nadrzędnym dla leksemu kwiat, kolejna (kwitnąca) ma na celu odróżnienie kwiatu od innych roślin, które jednakże mogą kwitnąć chociaż nie są kwiatami (jak np. rzodkiewka czy ogórek), a ostatnia (ozdobność) nie może być uznana za cechę różnicującą, gdyż zbyt mocno odwołuje się do funkcji desygnatu i po części do indywidualnych odczuć estetycznych[2].

cechy definicyjne słowa kwiat



Wyróżniłam osiem cech definicyjnych. Za najważniejszą, odróżniającą kwiat od innych roślin, uznałam cechę: ‘kwitnie’. Oczywiście w języku ta cecha może być przypisana każdej roślinie, przez co bardzo trudno stworzyć taka definicję kwiatu, która pozwoli odróżnić go od innych roślin. Większość leksykografów, w definicji omawianego leksemu, jako równie istotne, podaje znaczenie: ‘roślina ozdobna’. Ale jak zauważyła, przywołana przeze mnie wcześniej, dr D. Piekarczyk, takie definiowanie jest niewystarczające.

Sądzę, iż jedynym sposobem, powalającym na odróżnienie kwiatu od innych roślin jest zastosowanie kryterium funkcjonalnego i określenie roli, jaką w pełni kwiat w życiu ludzi, jego użyteczności. Warzywa czy drzewa mogą posiadać ‘kwiaty’, ale posiadają również wiele innych części, które są bardziej potrzebne człowiekowi. Natomiast kwiat istnieje w naszej świadomości tylko po to, żeby kwitnąć, dostarczać satysfakcji estetycznej i nie posiada innych funkcji, tj. nie wydaje owoców (jedynie przekształca się w owoc, ale ‘kwiat’ jako część, a nie cała roślina), nie służy jako materiał wykorzystywany w przemyśle jak np. drewno[3]. Ten językowy antropocentryzm determinuje obraz kwiatu w ludzkich umysłach jedynie jako ozdobę. Słusznie więc leksykografowie definiują kwiat jako ‘roślinę ozdobną, kwitnąca’. Jednak należałoby podkreślić, że ozdobność to główna funkcja kwiatu.

W językowym obrazie kwiatu najważniejszą rolę odgrywa jednak cecha ‘ma kwiat’ / ‘kwitnie’. Cały szereg kolejnych konotacji leksykalnych jest jedynie pochodną tej najbardziej oczywistej. Jeżeli twierdzimy, że jakaś roślina kwitnie, oznacza to, iż pewne jej części zaczynają się przekształcać w ‘kwiaty’ (cecha druga). ‘Kwiaty’ natomiast posiadają charakterystyczne elementy nazywane ‘płatkami’, które cechuje różnorodność kształtów i barw (cecha trzecia). Te cechy kwiatu przyczyniają się do powstania następnej – kwiat ‘jest rośliną wielobarwną’ oraz cechy szóstej – ‘jest rośliną o pięknych, różnorodnych formach’.

Jeśli kwiat jest ‘rośliną wielobarwną’, ‘rośliną o pięknych, różnorodnych formach’ to może zostać wykorzystany przez człowieka jako ‘roślina ozdobna’ (cecha siódma).

W mojej klasyfikacji cecha ozdobności jest dopiero na siódmej pozycji (jest pochodną pięciu omówionych wcześniej), ale ze względu na antropocentryzm językowy, jest to zarazem jego główna właściwość.

Użyteczność człowiekowi prowadzi do powstania jeszcze jednego rozumienia leksemu kwiat, a mianowicie jako ‘motywu dekoracyjnego’. Nie jest to już kwiat – roślina, to sztuczny twór człowieka, jedynie z wyglądu przypominający kwiat. Posiada jego formę, często kolory, ale nie jest żywą rośliną.

Pozostała jeszcze, świadomie przeze mnie pominięta, cecha czwarta: kwiat – ‘najlepsza, wybrana część czegoś’. To przenośne użycie leksemu ma dwa różne źródła. Może wynikać z drugiej cechy definicyjnej: ‘Kwiat’ => najlepsza część kwiatu –rośliny. Gdy roślina kwitnie to właśnie ‘kwiaty’ są w niej najcenniejsze. Albo być pochodną siódmej: Kwiat => roślina ozdobna => roślina wyróżniona przez człowieka jako najlepsza, najpiękniejsza.

Bardzo łatwo zaobserwować użycie cech definicyjnych kwiatu w języku:

1. Roślina kwitnąca:

  • kwiat kwitnie; zakwita; rozkwita;
  • (majowe, wielosezonowe) kwitnienie kwiatów; pora kwitnienia;
  • kwiecień – ‘miesiąc w którym kwitną kwiaty’;
  • nic znać lęku jest dusza rycerzy –

to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,
gdy posiany, oplęt, podlewany –
to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje… (K. Przerwa – Tetmajer, Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy)[4]

  • Kwiaty kwitną i wtedy, gdy na nie nikt nie patrzy. (Phil Bosmans)

2. Część rośliny:

  • kwiaty drzew; pąki kwiatów; głowa kwiatu;
  • Gdzie tylko wierzby kwitnące się złocą
I tylko brzozy białym pniem migocą -
A na toń niebios, wiosenną i bladą,
Fijoletową sieć gałązek kładą…
Obejść kasztany, których pąki, lśniące
Nowymi soki, łowią chciwie słońce
I główki śmiało w przestrzeń prą błękitną,
Czując, że jutro w śnieżną kiść zakwitną… (Konstanty Maria Górski, Spokojność)

3. Posiada płatki – wolne lub zrośnięte listki – które mogą przybierać różne kształty i posiadać różne barwy:

  • płatki kwiatów; kwiat rozwija płatki; korona kwiatu
  • Zatuliły kwiatki płatki,
główki chylą do rabatki! (M. Kownacka, Słonko po deszczu)

4. Roślina wielobarwna.

  • kwiecisty; barwny jak kwiat; kolorowy jak kwiaty;
  • a kwiaty różnego rodzaju i barw sypią się z koszów (M. Jastrun, Metamorfozy)
  • Kocham te barwne kwiaty na łące (W. Bełza, Ziemia rodzinna)

5. Roślina o pięknych, różnorodnych formach.

  • lwia paszcza, orlik, dzwonek, kielisznik – nazwy roślin odzwierciedlające różnorodność kształtów ‘kwiatów’;
  • kompozycje kwiatowe; kwiatowe wariacje; (utkać) kobierzec kwietny

6. Roślina ozdobna:

a) ‘sadzona / siana dla ozdoby miejsca

  • rabata (rabatka); kwietnik; klomb; szpaler; ogród kwietny; kwiat doniczkowy;
  • nasiać kwiatów; sadzić kwiaty;
  • Świat bez kobiet, byłby jak ogród bez kwiatów. (Pierre de Brantộme)

b) ‘zrywana / ścinana dla ozdoby’:

  • kwiat cięty; bukiet; wiązanka; wianek; wieniec;
  • butonierka; wazon; dzban; flakon;
  • zrywać kwiaty; ścinać kwiaty;
  • przystroić, ozdobić coś kwiatami;

c) ‘należy się o nią troszczyć’

  • pielęgnować, podlewać kwiaty;
  • uprawiać ogródek;

7. Motyw dekoracyjny.

  • kwieciany, kwiecisty, kwietny (wzór);
  • kwiat papierowy, bibułkowy, sztuczny, robiony;

Konotacje leksykalne i tekstowe:

I. Wynikające z cechy definicyjnej: ‘kwitnie’.

Jedną z najmocniej utrwalonych w języku konotacji leksykalnych kwiatu jest cecha ‘piękna’. Kwiaty są stworzone po to by zachwycać, by cieszyć ludzki wzrok swoim wyglądem. Ta najważniejsza konotacja wynika bezpośrednio z cechy definicyjnej kwiat ‘kwitnie’ / ‘ma kwiat’. Przykładów jej utrwalenia w języku jest bardzo dużo:

  • być pięknym / świeżym  jak kwiat;
  • przekwitnąć – ‘stracić urodę, zestarzeć się’
  • w kwiecie wieku – ‘w pełni sił, w rozkwicie’
  • pasuje ktoś lub coś do kogoś lub czegoś jak kwiatek do kożucha – ironicznie, ‘wcale nie pasuje’

Piękno kwiatu jest często porównywane do urody kobiecej:

  • piękna jak kwiat;
  • kwiat, kwiatek, kwiatuszek – ‘o pięknej kobiecie, pannie, dziewczynce’
  • Tego kwiatu pół światu;
  • Z kwiatka na kwiatek – żartobliwie, ‘o osobie niestałej w uczuciach, często zmieniającej partnerów’;

Nierzadko takie porównania przechodzą w metaforę: ‘kobieta to kwiat’:

  • Kobiety są kwiatami, bezustannie zwracają się do światła i jak kwiaty potrzebują słońca, aby się rozwijać. (A. Dumas)
  • imiona żeńskie derywowane od nazw kwiatów: Wioletta, Lilianna, Hortensja, Malwina, Małgorzata, Róża.

Pozytywne odczucie estetyczne wywołują prawie w każdym poczucie radości i szczęścia => jest to kolejna konotacja leksykalna, jednak nie tak silna jak ‘piękno’: Kwiatwywołuje radość, szczęście’, jest też kojarzony ze słońcem:

  • naręcza, pęki kwiatów (otrzymywać)
  • Życie ściele komu drogę kwiatami;
  • Komuś na ustach zakwitł/ rozkwitł uśmiech => jasny, słoneczny uśmiech;
  • I cała ziemia zdaje się pieszczotą

Utkana z kwiatów słońca i uśmiechu (K. Zawistowska, Wieczorem)

  • Kwiat paproci – wg legendy przynosi szczęście i bogactwo, zakwita w noc świętojańską
  • Kwiaty szczęścia (w Japonii) – wiśnia, złocień, klon, narcyz, piwonia, mak, wistaria, kosaciec.

Z pięknem od wieków kojarzy się także dobro (a co za tym idzie jasność i biel). Dlatego też kwiat posiada i taką konotację – ‘jest dobry’, należy jednak zaznaczyć, iż jest to konotacja słaba, tekstowa:

  • Wśród kwiatów, jak wśród dobrych i szczęśliwych myśli. (L. Staff, Upojenie)
  • A przecież białych kwiatów jest najwięcej na świecie (J. Twardowski, Skąd przyszło)

Bezpośrednio z konotacji ‘jest piękny’ wynikają także takie konotacje tekstowe jak: ‘doskonały’, ‘zachwycający’:

  • Każdy kwiat w kwitnieniu doskonały
oparty o płot
o usta pszczół prosi (H. Poświatowska, [New York ma brunatne paznokcie] )
  • Kwiat lotosu – symbol kobiety idealnej.
  • Pod zwrotnikami rosną w lasach kwiaty,
Co przybierają wzory fantastyczne -
Strój ich niezwykły, wdzięczny i bogaty,
Cudowne barwy, wonie narkotyczne:
I nęcą zmysły ich korony świetne
I te zapachy z pozoru szlachetne.
Każdy z nich postać rzadkiego motyla
Lub przepych kształtów nieznanych roztoczy,
Z szczeliny drzewa w błękit się wychyla,
Wprawiając w zachwyt podróżnika oczy (A. Asnyk, Egzotyczne kwiaty)
 

Pora roku, z którą kojarzy nam się leksem kwiat jest naturalnie wiosna. Kwiat stał się wręcz utrwalonym kultowo symbolem wiosny. Wiosenne miesiące wzięły swoje nazwy właśnie od kwiatu: kwiecień;, maj – od maić ‘zdobić listkami, kwiatami’. Konotacjakwiatu zakwita wiosną’ jest wręcz cechą prototypową:

  • pachnie wiosną; wiosna rozkwita;
  • Kwiecień, łżykwiat;
  • W kwietniu kwiatek to gagatek, ale w maju przebierają.
  • Ja ciebie kocham! Ach te słowa
Tak dziwnie w moim sercu brzmią.
Miałażby wrócić wiosna nowa?
I zbudzić kwiaty co w nim śpią? (A. Asnyk, Ja ciebie kocham)

II.  Konotacje wynikające z cechy definicyjnej ‘najlepsza, wybrana część czegoś’.

Cecha definicyjna, którą opisałam wcześniej => kwiat jako ‘najlepsza, wybrana część czegoś’ również otwiera miejsca dla wielu konotacji. Kwiat symbolizuje:

  • uwieńczenie, ukoronowanie (dzieła), najwyższe osiągnięcie;

Ukazuje nam pewien wybór cech najlepszych, najbardziej godnych uwagi spośród mających mniejsze znaczenie. Nawet nasz język potwierdza takie rozumienie tej konotacji, poprzez odniesienie do elity społeczeństwa, najlepszych z najlepszych:

  • Kwiat młodzieży; kwiat wojska; kwiat poetów;
  • Gdzie żołnierzy naszych kwiat Tych sprzed laty? (piosenka wojskowa – P. Seeger, J. Hickers, Gdzie są kwiaty?)

Do tego grona (kwiatu społeczeństwa) należą ludzie wybitni, utalentowani i wpływowi, którym powierzone zostały szczególne zadania wobec pozostałych poza tym obrębem ludzi.

Możemy powiedzieć, że największą ozdobą i wartością dla panny jest jej dziewictwo. Określenie kwiat, kwiatek dla ‘dziewictwa’ jest także mocno utrwalone w naszym języku:

  • panieński kwiatek – przestarzale ‘dziewictwo’
  • wianek dziewiczy; strzec wianka; utracić wianek;
  • deptać, zrywać kwiat; gubić, kraść wianek – akt płciowy
  • Defloracja, dosł. odkwiecenie – ‘pozbawienie dziewictwa’;

III.  Konotacje wynikające z cechy definicyjnej ‘roślina ozdobna’.

Konotacje kwiatu: ‘piękny’, ‘dobry’, ‘zachwycający’ sprawiają, iż kwiat staje się symbolem swego rodzaju nadrzędnej estetyki. Jego ozdobność staje się właściwością dominującą. Gdy ofiarowujemy go drugiej osobie, to tak naprawdę nie jest prezent materialny. Wręczając bukiet kwiatów po prostu okazujemy nasze uczucia, emocje.

  • mowa (językkwiatów, kwiaty wielojęzyczne;
  • mówić kwiatami, językiem kwiatów – nie zwykłą mową, ale aluzyjnie, ogródkiem.

Kwiat jest utrwalonym w języku ‘symbolem miłości

=> szczególnie kwiat czerwony, róża:

  • napiszę najpiękniejszy wiersz
(…)
o miłości – która rozkwita
w każdym wyszeptanym słowie
w barwie róż (H. Poświatowska, ***[o moim domu])
  • miłość oprócz róży symbolizują: bez, chryzantema, fiołek, gardenia, stokrotka, tulipan, żonkil;

W zależności od gatunku kwiaty mogą symbolizować oprócz miłości także wiele innych uczuć, m.in. wierność – chaber bławatek, fiołek, stokrotka; pogardę – żółty goździk, krokus; nadzieję – aksamitka, niebieska róża; podziw – wrzos, czerwony goździk; pamięć – bratek, niezapominajka.

Jak łatwo zauważyć, w obrębie jednego gatunku ta symbolika może się zmieniać, w zależności od barwy danego kwiatu. Białekwiaty symbolizują: niewinność, uczucie idealne; czerwone – miłość sentymentalną lub płomienną, również życie, krew, namiętność; różowe – przyjaźń; błękitne, niebieskie – wierność, także nieosiągalny cel, doskonałość; fioletowe – smutek;pomarańczowe – nadzieję lub zdradę; żółte – zazdrość lub zdradę, również słońce.

Dodam, że wyobrażenie (czerwonego) kwiatu wiązane jest często z wyglądem twarzy i ust kobiecych, ale jest to bardzo słaba konotacja tekstowa:

  • Patrz, uchodzi z lica krasa,
Wzrok zapada i zagasa,
Ale jeszcze, jeszcze świeci;
Usta, gdzie się róża kwieci,
Więdną, gubią blask szkarłatu (A. Mickiewicz, Dziady, cz. IV)
  • Już na jej licach róża piękniejsza się kwieci, powraca siła członkom (A. Gruza, Starosta kaniowski)

W językowym obrazie świata bardzo często występują również asocjacje (czerwonego) kwiatu i krwi:

  • Po ten kwiat, po ten kwiat czerwony,
    Skoro przyszedł na to czas
    . (piosenka - Po ten kwiat czerwony)
  • czerwony kwiat – ‘krwawiąca rana’
  • kobieta kwitnie; kwiat krwi; kwitnienie, kwiat, kwiatuszek – już w średniowieczu pojęcia te oznaczały ‘menstruację’
  • kwiat Adonisa – ‘powstały z przelanej krwi myśliwego’: róża, mak polny.

Kwiat jako roślina ozdobna jest także wykorzystywany do przystrajania grobów. Oprócz tego, że ‘ozdabia groby’, jest także ‘sadzony / składany na grobie jako oznaka pamięci o zmarłych’. To istotna konotacja leksykalna, trwale funkcjonująca w języku:

  • kwiat nagrobny, wieniec nagrobny;
  • wąchać kwiatki od spodu – żartobliwie ‘nie żyć, leżeć w grobie”
  • Chyli się… twarz śród kwiatów chowa
I już zostaje w nim straceńczo:
I grób ma z kwiatów, co ją wieńczą. (J. Tuwim, Kwiaty polskie)

IV. Konotacje nie wynikające bezpośrednio z cech definicyjnych.

Silnie utrwaloną w języku cechą kwiatu jest ‘piękny zapach’. W słownikach jest to rzadko podkreślana cecha, być może dlatego, że woń kwiatów nie zawsze jest przyjemna dla człowieka lub też jest niewyczuwalna. Jednak większości z nas, kwiat ewidentnie kojarzy się z pięknym zapachem, co potwierdzają fakty lingwistyczne:

  • woń, zapach kwiatów;
  • wąchać kwiatki od spodu – w sensie dosłownym
  • powonienie (jeden z pięciu zmysłów) – wyobrażany często jako bukiet kwiatów
  • Kwiat bez zapachu jest jak człowiek bez duszy- kwiat bez zapachu jest bezwartościowy
  • Miłości miła.
(…)
Błogosławieństwem
Spływasz w zagony —
Świat wonią kwiatów
Oszołomiony. (J.W. Goethe, Pieśń Majowa)
  • Kobieta bez kokieterii, to jak kwiat bez woni. (Gabriela Zapolska)

Kwiaty są także wykorzystywane do wyrobu perfum, wód toaletowych, a także innych produktów kosmetycznych i środków czystości:

  • woda kwiatowa, perfumy kwiatowe.

W literaturze jest często kojarzony z ‘kruchością formy’, ‘nietrwałością’, ‘delikatnością’:

  • kruchy, delikatny jak kwiat;
  • zwiędły, zasuszony kwiat;
  • Nie bij kobiety nawet kwiatkiem.
  • Jak jest wiatr,
wielki wiatr,
to opada z drzewa kwiat,
jakby sypał biały grad,
jak jest wiatr… (D. Wawiłow, Wiatr)

Powyższe cechy otwierają miejsce do powstania trochę słabszej konotacji tekstowej – kwiat jako symbol ‘przemijania’, również ‘przemijania życia ludzkiego’ :

  • przekwitać, przekwit;
  • Uschła trawa i opadł kwiat, bo duch Pański wioną nań (Izajasz 40,6)
  • Ach! na tym świecie Śmierć wszystko zmiecie, robak się lęgnie i w bujnym kwiecie (A. Malczewski, Maria)
  • Czy żyje ów ? Czy żyje owa ?
    Gdzie mają swój zaciszny kąt ?
    A może zwiędli już bez słowa,
    Tak jak ten kwiat nieznany zwiądł?
    (A. Puszkin, Kwiat)

Stereotypowy kwiat jest raczej ‘mały’ i ‘niepozorny’. Jak to trafnie ujęła A. Wierzbicka – ‘ludzie wyobraziliby je sobie jako niezbyt duże, tak, by człowiek mógł łatwo zerwać je jedną ręką’.

  • Gdyby się tak zmieścić w kwiatku
    — Krysia chce mieszkać w bławatku,
    Lalka w różach gospodarzy,
    bo w różowym jej do twarzy.
    (K. Iłłakowiczówna, Mieszkanie)

Niewielkie rozmiary kwiatu, przyczyniają się do powstania konotacji leksykalnej, tym razem negatywnej – ‘rzecz błaha, nieistotna’ a wręcz ‘niepożądana’:

  • ładny kwiatek – iron. ‘ irytujący fakt, zdarzenie, szczegół’; fraz. ‘o czymś niemile zaskakującym, stawiającym w przykrej sytuacji’

Kwiat jest także widoczny w symbolice religijnej, chrześcijańskiej. Bardzo często porównuje się do kwiatu Dzieciątko Jezus:

  • Tyś różdżka Aaronowa, śliczny kwiat rodząca. (Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny)
  • Jezu, śliczny kwiecie, zjawiony na świecie! (kolęda)
  • Król niebieski nam zakwitał,

Jako śliczny kwiat zakwitał. (Wesoły nam dzień dziś nastał, Pieśń Wielkanocna)

  • Jezus – kwiat z Nazaretu;

Kwiatem nazywana jest też Maryja:

  • Jam jest kwiat polny i lilia padolna (Ssym: 184);
  • Najśliczniejszy kwiecie, Lilijo!
    Matko różańcowa, Maryjo!
    (Zawitaj Królowo różańca świętego).

Porównania te opierają się głównie na takich konotacjach kwiatu jak ‘piękno’ i ‘dobro’, mają podkreślić ‘wdzięk’ boskich osób oraz ‘czystość’ i ‘nieskazitelność’.

Podsumowując, językowy obraz kwiatu w polszczyźnie jest bardzo zróżnicowany i niejednorodny. Kwiat jest postrzegany najczęściej jako przeznaczony do ozdoby. Wywołuje zazwyczaj pozytywne skojarzenia – piękno, dobro, miłość, radość. Rozmaitym gatunkom kwiatów przypisuje się szczególną symbolikę.

Główne cechy, z których wynikają kolejne konotacje to: ‘roślina kwitnąca’, ‘roślina ozdobna’, ‘najważniejsza, najlepsza część czegoś’. W mojej pracy starałam się wymienić te najważniejsze, ale warto podkreślić, iż w języku poetyckim można odszukać takich konotacji znacznie więcej.

Bibliografia:

  1. J. Apresjan, Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka, tłum. Z. Kozłowska,  A. Markowski, Wrocław 1980.
  2. H. Markiewicz, A. Romanowski, Skrzydlate słowaSeria druga, PIW, Warszawa 1998.
  3. R. Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.

Słowniki:

  1. J. Anusiewicz, J. Skawiński, Słownik polszczyzny potocznej, wyd. PWN, Warszawa – Wrocław 1996.
  2. M. Bańko, Słownik porównań, wyd. PWN, Warszawa 2007.
  3. A. Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, t.1-2, Warszawa 1985.
  4. A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów, Warszawa 1996.
  5. St. Hoppe, Słownik języka łowieckiego, wyd. PWN, Warszawa 1981.
  6. Inny słownik języka polskiego, wyd. PWN, red. M. Bańko, Warszawa 2000.
  7. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003.
  8. W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 2001.
  9. Nowy słownik języka polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996.
  10. S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1985.
  11. Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t III, Warszawa 1961.
  12. Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. 1-3, PWN, Warszawa 1993.

[1]Dla pełnej czytelności mojej pracy kwiat w znaczeniu ‘roślina’ będę pisała kursywą, a ‘kwiat’ w znaczeniu ‘część rośliny’ będę umieszczała w pojedynczym cudzysłowie.

[2] Por. D. Piekarczyk, Kwiaty we współczesnym językowym obrazie świata, wyd. UMCS, Lublin 2004, s.162 – 163.

[3] Istnieją jednak wyjątki, np. słonecznik, który jest uprawiany jak warzywo.

[4] Bardzo często do potocznej konceptualizacji odwołują się teksty poetyckie, dlatego będę się posługiwała takimi przykładami w miejscach, w których nie opisuję jeszcze konotacji typowo tekstowych.

2 komentarzy (+add yours?)

  1. Paweł
    gru 09, 2011 @ 19:19:18

    Gratuluje, swietna praca semestralna . Jesli bede potrzebowal pomocy , moge liczyc na Twoja pomoc?

    Odpowiedz

  2. bethirsonek
    gru 10, 2011 @ 18:52:59

    Radą i pomocą zawsze służę uprzejmie :) A jeśli potrzebujesz pomocy w szerszym zakresie to też się dogadamy, zapraszam tutaj -> http://literowka.wordpress.com

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Obserwuj

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: